In de serie #Uitgesproken spreekt iedere maand iemand uit het openbaar bestuur zich uit over een onderwerp dat aandacht verdient. Deze keer zijn dat Rianne van Iwaarden (links) en Nikita Ubbink (rechts). Zij werken aan een weerbare en integere Zeeuwse overheid en vinden dat we ons nog onvoldoende bewust zijn van de kwetsbaarheden binnen het openbaar bestuur. “We zijn te naïef. Een betrouwbare overheid is niet vanzelfsprekend – ook niet in Nederland. Daar moeten we voortdurend aan werken.”
Op 4 maart 2026 ondertekenden de dertien Zeeuwse gemeenten, Provincie Zeeland en Waterschap Scheldestromen de vernieuwde Zeeuwse norm weerbare overheid. De eerste versie uit 2022 vormde een goede basis, maar was volgens Rianne en Nikita nog te voorzichtig en abstract. “De nieuwe norm is concreter en ambitieuzer en stelt duidelijker wat de Zeeuwse overheden van zichzelf verwachten", zegt Rianne. "En dat levert regelmatig discussie op. Maar om een stap vooruit te zetten, moet je soms onderwerpen bespreekbaar maken die gevoelig liggen.”
De kracht én kwetsbaarheid van korte lijnen
De provincie Zeeland kent hechte gemeenschappen en korte lijnen. Mensen zijn sterk betrokken bij hun omgeving en kennen elkaar vaak persoonlijk. Dat heeft veel voordelen, maar kan een overheid volgens Nikita óók kwetsbaar maken. "Je netwerk kan bijvoorbeeld invloed hebben op de beslissingen die je neemt, zonder dat je je daar altijd bewust van bent", vertelt zij. “Bestuurders en volksvertegenwoordigers komen dezelfde mensen immers op allerlei plekken tegen: op het werk, langs het voetbalveld, in de kerk of op het schoolplein. Een poging tot beïnvloeding hoeft dan niet direct als zodanig herkenbaar te zijn. Die kan juist heel subtiel beginnen met een terloopse opmerking bij het ophalen van de kinderen.”
Dubbele petten bespreekbaar maken
Een ander onderwerp waarop de vernieuwde Zeeuwse norm bewust een duidelijke positie inneemt, is het combineren van politieke en bestuurlijke functies. De Zeeuwse overheden dragen uit dat het niet wenselijk is als één persoon tegelijkertijd volksvertegenwoordigende rollen in verschillende bestuurslagen vervult, of uitvoerende en controlerende functies combineert. Wettelijk is het combineren van dergelijke functies toegestaan. Toch vinden Rianne en Nikita het belangrijk om de dubbele petten en mogelijke risico’s daarvan bespreekbaar te maken. Zoals commissaris van de Koning Hugo de Jonge het volgens hen weleens verwoordt: ‘Niet alles wat bij wet is toegestaan, is automatisch ook een goed idee.’
Rianne: “Bij te veel petten bij één persoon kan een ongewenste concentratie van macht ontstaan. Een Statenlid kan bijvoorbeeld meebeslissen over beleid dat gevolgen heeft voor een gemeente waar diezelfde persoon gemeenteraadslid is. Voor inwoners wordt dan onduidelijk vanuit welke rol iemand handelt en welke belangen daarbij spelen.”
Met een kanon op een mug
Transparantie is volgens Rianne en Nikita essentieel voor het vertrouwen in het openbaar bestuur. Toch gaat de Zeeuwse aanpak gaat volgens sommigen behoorlijk ver. Rianne en Nikita krijgen wel eens te horen dat Zeeland 'met een kanon op een mug schiet'. Rianne: "Die reactie laat volgens ons precies zien waarom meer bewustwording nodig is. Ondermijning, belangenverstrengeling en ongewenste beïnvloeding zijn lang niet altijd direct zichtbaar. Ze kunnen juist klein en onschuldig beginnen. Je kunt denken dat je met een kanon op een mug schiet, maar wat als het een malariamug is? Alertheid is essentieel.”
Vertrouwen vraagt onderhoud
De vernieuwde versie van de Zeeuwse Norm kent vier hoofdthema's: een bewuste en integere overheid, een veilige publieke taak, een sterke en veilige informatiepositie en effectief beleid en handhaving. Binnen die thema's werken de Zeeuwse overheden samen aan concrete afspraken en hulpmiddelen. Zo werken Rianne en Nikita momenteel met verschillende partners aan Zeeuws-breed beleid voor een Veilige Publieke Taak. Nikita: “Daarmee willen we zorgen dat medewerkers, bestuurders en politieke ambtsdragers hun werk veilig kunnen doen. Door gezamenlijk beleid te ontwikkelen en goede voorbeelden te delen, hoeft niet iedere Zeeuwse overheid zelf het wiel uit te vinden.”
Deze problemen spelen óók in Nederland
Voor Rianne heeft het werken aan een betrouwbare overheid ook een persoonlijke betekenis. Zij woonde vijftien jaar in Zuid-Italië en zag daar van dichtbij wat er kan gebeuren als het vertrouwen in de overheid verdwijnt en bewoners het recht in eigen hand gaan nemen. “We hebben té lang gedacht dat zulke problemen in Nederland niet spelen. Maar een betrouwbare overheid is nergens vanzelfsprekend. Inwoners moeten erop kunnen vertrouwen dat bestuurders en volksvertegenwoordigers besluiten nemen vanuit het algemeen belang. Als persoonlijke netwerken, dubbele rollen of andere belangen daarin ongemerkt een rol gaan spelen, komt dat vertrouwen onder druk te staan. En daarmee de kern van onze democratie.”
Bijeenkomst over netwerkbewustzijn
Op 16 november organiseert de provincie Zeeland een bijeenkomst over netwerkbewustzijn voor nieuwe raadsleden en andere politieke ambtsdragers. Centraal staat de vraag hoeveel invloed je eigen omgeving, vaak ongemerkt, heeft op de beslissingen die je neemt. Tijdens de bijeenkomst laat Willeke Slingerland, lector Sociale Cohesie en Democratische Rechtsstaat aan Hogeschool Utrecht, zien hoe loyaliteit, wederkerigheid en informele netwerken besluitvorming kunnen beïnvloeden en integriteitsrisico’s met zich mee kunnen brengen. Ook de Rijksrecherche is aanwezig en bespreekt casussen en voorbeelden uit de praktijk. Zo ontdek je hoe netwerkbewustzijn bijdraagt aan een integere, weerbare en professionele overheid.
Wil je hierbij zijn?
Er zijn 25 plaatsen gereserveerd voor lezers van dit artikel buiten de provincie. Wie het eerst komt…
Meld je aan via weerbaarheid@zeeland.nl.