Wat kun je doen om agressie en intimidatie tegen politieke ambtsdragers te voorkomen? Hoe reageer je als het toch gebeurt? En wat is er daarna nodig? Tijdens de bijeenkomst van het Netwerk Weerbaar Bestuur op 17 september kwamen leden uit het hele land samen om kennis en ervaringen uit te wisselen. Van onderzoek naar de-escalatie en herstelbemiddeling tot de rol die de samenleving kan spelen.
“Hier gaan jullie spijt van krijgen.”
“Los het nu op, of anders…”
“Wat een kneus.”
Steeds meer politieke ambtsdragers krijgen in hun werk te maken met agressie, intimidatie en bedreiging. Een veilige werkomgeving vraagt daarom meer dan alleen reageren als er iets gebeurt. Binnen het Netwerk Weerbaar Bestuur werken professionals uit het hele land samen aan drie onderdelen die met elkaar samenhangen: preventie, reactie en nazorg. En tijdens de landelijke bijeenkomst op donderdag 17 september kwamen verschillende ontwikkelingen binnen die drie onderdelen aan bod.
Escalatie voorkomen
Een van de sprekers tijdens de bijeenkomst was onderzoeker Caroline Koetsenruijter. Zij doet onderzoek naar de-escalatie bij verbale agressie. “Daarvoor analyseren we honderden echte gesprekken tussen burgers en medewerkers”, vertelde zij. “We kijken heel precies naar het verloop van zo’n interactie: welke vorm van verbale agressie laat een burger zien, bijvoorbeeld schreeuwen, schelden, dreigen, sarcasme of kleinerend gedrag, en hoe reageert de medewerker daarop? Denk aan erkenning geven, doorvragen, samenvatten, grenzen stellen, alternatieven bieden of uiteindelijk waarschuwen en het gesprek beëindigen. Wat ik vooral interessant vind, is dat we de-escalatie niet benaderen als een verzameling losse gesprekstechnieken. We kijken juist naar sequenties: wat gebeurt er direct vóór en na een bepaalde reactie van een medewerker? Neemt de agressie daarna af, blijft die gelijk of loopt zij verder op? En maakt het daarbij verschil met welk type agressie de medewerker wordt geconfronteerd? Dat is ook relevant voor politieke ambtsdragers.”
De resultaten van Caroline’s onderzoek zijn nog niet gepubliceerd, dus daar kon zij nog niet diep op ingaan. Daarom de tip: kom vooral volgend jaar (weer) naar de bijeenkomst van het Netwerk Weerbaar Bestuur! Dan hoopt Caroline meer over de uitkomsten van haar onderzoek te kunnen delen.
Na bedreiging weer met elkaar aan tafel
Tijdens de bijeenkomst was ook aandacht voor herstelbemiddeling na bedreiging van politieke ambtsdragers. Bij herstelbemiddeling gaan slachtoffer en veroorzaker, als zij daar beiden voor openstaan, onder begeleiding met elkaar in gesprek. Er wordt momenteel onderzoek gedaan naar de ervaringen met deze vorm van bemiddeling en wat zo’n gesprek voor betrokkenen kan betekenen.
Een bijzonder voorbeeld dat tijdens de bijeenkomst werd aangehaald, is de ontmoeting tussen Hugo de Jonge en Jan van Dam. Van Dam bedreigde De Jonge tijdens de coronaperiode, toen hij minister van Volksgezondheid was. Hij werd daarvoor veroordeeld. Na zijn gevangenisstraf nodigde De Jonge hem uit op het provinciehuis in Middelburg. Daar spraken ze ruim tweeënhalf uur met elkaar, bij een kop koffie en een Zeeuwse bolus. De bedreigingen hadden grote gevolgen gehad voor De Jonge en zijn gezin. Toch omschreef de voormalig minister het herstelgesprek achteraf als helend.
Je hoeft het niet eens te zijn om steun uit te spreken
Weerbaarheid gaat niet alleen over de politieke ambtsdrager en politieke organisaties. De samenleving speelt een belangrijke rol. Tijdens de netwerkbijeenkomst werd daarom aandacht besteed aan de recente campagne van ‘Voor Ons Nederland’ waarmee zij bedreigde lokale politici steunen. Tijdens hun presentatie vertelden hoofd Campagnes Carlijn van Donselaar en medewerker Julia Schipperen dat uit onderzoek onder ruim 2000 Nederlanders blijkt dat 94 procent bedreiging van lokale politici afkeurt. 85 procent ziet bedreiging als een groot probleem voor Nederland en de democratie. Tegelijkertijd zegt (slechts) 42 procent dat zij zich openlijk zouden uitspreken als zij bedreiging of intimidatie zien.
“Mensen die dat niet doen, weten bijvoorbeeld niet goed wat ze kunnen doen of denken dat hun steun weinig verschil maakt”, vertelde Julia. “Maar juist een klein gebaar kan volgens bedreigde politici veel betekenen. Een bericht, een bedankje of een hart onder de riem laat zien dat iemand er niet alleen voor staat. Daarvoor hoef je het niet eens te zijn met iemands politieke standpunten.” Dat je het politiek niet met elkaar eens hoeft te zijn om elkaar te steunen, liet kortgeleden ook de gemeenteraad van Hengelo zien. Naar aanleiding van de campagne dienden de partijen daar gezamenlijk een motie in. Daarmee spraken zij zich uit tegen haat, bedreiging en intimidatie van raadsleden, wethouders en burgemeesters – zowel online als offline.
En nu verder
De komende tijd werkt het Netwerk Weerbaar Bestuur verder aan verschillende onderwerpen rond preventie, reactie en nazorg. Zo is er aandacht voor betere registratie en het leren van incidenten, de Monitor Integriteit en Veiligheid 2026, onderzoek naar online daderprofielen en herstelbemiddeling, veilig campagnevoeren, het Leernetwerk Veilig Vergaderen en bedreigingen van binnenuit. Want werken aan een weerbaar bestuur begint vóór een incident, maar houdt daar niet op. Het gaat ook over weten hoe je handelt als er iets gebeurt, goede ondersteuning daarna én een Nederland dat laat zien dat agressie, intimidatie en bedreiging niet bij het politieke ambt horen. Of zoals het tijdens de bijeenkomst mooi werd verwoord: “Van mening verschillen mag. Bedreigen nooit.”